Con giáp Mão trong văn hoá Việt: vì sao là con mèo, tích, tục, ca dao

Người Việt gọi chi Mão là con mèo, trong khi Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản đều dùng con thỏ; đây là một nét riêng hiếm thấy của lịch can chi ở Việt Nam. Lý giải hay được nhắc nhất là chữ "Mão" đọc gần âm "meo", cùng với chuyện con mèo gần gũi đời sống làng lúa hơn con thỏ, nhưng đến nay chưa có tài liệu cổ nào xác quyết. Con mèo có mặt trong tranh Đông Hồ "Đám cưới chuột", trong câu ca dao "Con mèo mà trèo cây cau" và hàng loạt thành ngữ người Việt dùng hằng ngày.

Vì sao người Việt chọn con mèo thay con thỏ

Có hai cách giải thích phổ biến. Cách thứ nhất dựa vào âm đọc: có ý kiến cho rằng chữ Mão khi người Việt đọc lên gần với "meo", từ đó dễ liên tưởng sang con mèo. Cách thứ hai dựa vào đời sống: ở làng quê trồng lúa, con mèo giữ kho thóc khỏi chuột, quanh quẩn bên bếp, thân thuộc với mọi nhà; còn con thỏ không phải vật nuôi phổ biến. Cả hai đều là giả thuyết hợp lý, các nhà nghiên cứu văn hoá vẫn tranh luận và chưa có văn bản cổ nào chép rõ thời điểm người Việt bắt đầu gọi Mão là mèo. Điều chắc chắn là cách gọi này đã ăn sâu đến mức năm 2023, tranh Tết, linh vật và thiệp chúc mừng khắp nơi đều vẽ con mèo.

Con mèo trong tranh Đông Hồ "Đám cưới chuột"

Bức tranh dân gian nổi tiếng này vẽ đoàn chuột rước dâu linh đình, kèn trống, kiệu hoa; phía trước có những con chuột kính cẩn dâng cá, dâng chim cho con mèo lớn để đám cưới được đi qua yên ổn. Người xem xưa nay thường hiểu đó là lời châm biếm cảnh quan lại ăn của đút, dân thường phải lót tay mới yên chuyện. Con mèo ở đây không đáng yêu mà oai vệ, có phần đáng ngại, cho thấy người Việt không tô hồng con vật này. Tranh vẫn được làng Đông Hồ (Bắc Ninh) in bằng ván khắc gỗ trên giấy dó quét điệp, và hay được nhắc lại mỗi khi năm Mão về.

Ca dao, thành ngữ về con mèo người Việt hay dùng

Bài đồng dao quen thuộc với nhiều thế hệ: "Con mèo mà trèo cây cau / Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà / Chú chuột đi chợ đường xa / Mua mắm mua muối giỗ cha chú mèo." Câu chuyện ngược đời ấy là kiểu hài hước dân gian, mèo với chuột vốn là kẻ thù mà lại "giỗ cha" cho nhau.

• Mèo mả gà đồng: chỉ kẻ lêu lổng, không nhà không cửa, hoặc quan hệ trai gái không đứng đắn.
• Chó treo mèo đậy: kinh nghiệm cất thức ăn; với chó phải treo lên cao, với mèo phải đậy kín vì mèo trèo giỏi.
• Mèo già hoá cáo: người lâu năm, từng trải trở nên khôn ngoan, có khi tinh ranh.
• Mèo mù vớ cá rán: gặp may bất ngờ, chẳng phải nhờ tài.
• Mèo khen mèo dài đuôi: tự khen mình.
• Mỡ để miệng mèo: để của dễ mất ngay trước kẻ đang thèm.
• Mèo đến nhà thì khó, chó đến nhà thì sang: câu kiêng cũ, không đón mèo lạ tự tìm đến.

Để ý sẽ thấy phần lớn thành ngữ dùng mèo để nói về tính khôn, tính lanh và sự chờ thời, ít khi để tả sức mạnh. Đó cũng là nét mà sách tử vi hay gán cho người tuổi Mão, viết kỹ ở bài tính cách người tuổi Mão.

Những tục cũ liên quan đến con mèo ở làng quê

Ông bà ngày trước có câu "chó chết thả trôi sông, mèo chết treo đầu cây", một tục xưa ở nhiều vùng nông thôn miền Bắc. Ngày nay tục này gần như không còn, các gia đình chôn mèo cẩn thận trong vườn hoặc nơi phù hợp vì lý do vệ sinh. Dân gian cũng quý mèo tam thể (lông ba màu trắng, đen, vàng), cho là giữ nhà tốt; mèo tam thể đực lại rất hiếm, nên càng được coi là quý. Với mèo đen, mỗi vùng một ý, có nơi kiêng, có nơi vẫn nuôi bình thường. Những tục này nên hiểu như ký ức văn hoá, không cần áp vào chuyện may rủi của gia đình hôm nay.

Người tuổi Mão nổi tiếng trong và ngoài nước

Chỉ kể những người có ngày sinh rõ ràng, đã đối chiếu với ngày Tết của năm đó để chắc là tuổi Mão:

• Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn – sinh 28/2/1939, Kỷ Mão.
• Nhà vật lý Albert Einstein – sinh 14/3/1879, Kỷ Mão.
• Vận động viên bóng rổ Michael Jordan – sinh 17/2/1963, Quý Mão.
• Cầu thủ David Beckham – sinh 2/5/1975, Ất Mão.
• Diễn viên Angelina Jolie – sinh 4/6/1975, Ất Mão.
• Cầu thủ Lionel Messi – sinh 24/6/1987, Đinh Mão.

Một lưu ý quen thuộc: người sinh tháng 1 hoặc đầu tháng 2 dương lịch cần xem Tết năm đó rơi vào ngày nào. Ví dụ người sinh ngày 20/1/1964 vẫn là Quý Mão vì Tết Giáp Thìn năm ấy là 13/2/1964, trong khi người sinh 10/2/1975 lại là tuổi Giáp Dần vì Tết Ất Mão năm đó rơi vào 11/2/1975.

Giữ con giáp như một câu chuyện gia đình

Với nhiều nhà, con giáp là cớ để kể chuyện cho con cháu: ông sinh năm Mèo, cháu cũng năm Mèo, cả nhà treo tranh mèo ngày Tết. Bạn có thể giữ nét đẹp đó bằng việc cho con xem tranh Đông Hồ, đọc bài đồng dao, hay cùng nhau tìm hiểu xem tuổi Mão hợp với con giáp nào. Ai muốn đọc về một năm sinh cụ thể có thể bắt đầu từ tử vi trọn đời Quý Mão 1963 nam mạng. Phần tử vi chỉ mang tính tham khảo, còn câu chuyện văn hoá thì thuộc về cả nhà.